Hoggaamiyihii Dhiirranaa (1876-1960)

SHAQSIYADA IYO SIFADA SULDAAN MAXAMUUD CALI-SHIRE (1876-1960)

(Illaahay haw naxariistee). Suldaan Maxamuud Cali-Shire ( 1876-1960) waxa uu ahaa hoggaamiyihii qarnigii 19aad iyo 20aad ee Saldanadda Warsangeli, islamarkaana door muhiima ka qaatay iska caabintii gumaystaha oo ka soo horjeeday qaynuunkii Ingriiska ee waqooyiga Somalia. .Shakhsinimadiisa waxa lagu suntay go'aan adag oo madax banaan, karaamo, iyo hab dhaqan horumarsan oo hoggaamineed oo ku milmey madax dhaqameedka iyo diidmo siyaasadeed. 

Halkan waxaa ah dulmar ku saabsan shaqsiyadda iyo taariikhda Suldaan Maxamuud Cali-Shire oo ku salaysan xisaabo taariikhi ah 

SHAKHSIGA IYO SIFOOYINKA

1) XORNIMO BA'AN IYO GUMAYSI DIIDKA: Waxa uu caan ku ahaa inuu si weyn uga soo horjeedo joogitaanka shisheeye ee dalkiisa, gaar ahaan waxa uu diiday dedaaladii Ingriisku ku doonayey inuu ka taliyo gobolka Sanaag.

2)INDHEER GARAD IYO ISTIRAATIIJIYEED: Waxa uu ahaa Siyaasi xeel dheer oo ku hawlanaa ganacsi iyo siyaasad, isaga oo la fal galay asaagii, sida Sayid Maxamed Cabdulle Xasan iyo madaxda Ingriiska. 

3) BOQOTOOYO IYO SHARAF: Sida wax soo saarka caado Boqortooyo oo soo jireen ah, wuxuu ilaaliyey heer sare oo qurxin ah, oo ka talinaya Qasri laba dabaq ah oo ku yaalla Laasqoray. 

4) HOGGAAMINTA SOO JIIDASHADA LEH: Wuxuu amar ku bixiyey Boqortooyo badan oo ka timid dadkiisa , wuxuuna ilaaliyey ilaalo gaar ah oo qalabaysan.

5) ADKEYSI: Inkasta oo Seychelles loo masaafuriyey muddo ka badan todoba sano (1920-1928), wuxuu ilaashaday deganaashihiisa, wuxuu abuuray nolol cusub, wuxuu sii waday inuu door ku yeesho arrimaha dadkiisa. 

MUHIIMADDA TAARIIKHEED

1) HESHIIS IYO ISKA CAABIN : iyadoo markii hore odayaal Warsangeli ahi ay heshiis la saxiixdeen Ingriiska, markii dambe waxa uu ka soo horjeestay saamayntooda.

2)  ISBAHAYSIGA DARAAWIISHTA:  Waxa uu la safnaa dhaqdhaqaaqii Daraawiishta ee uu hogaaminayey Sayid Maxamed Cabdulle Xasan, si ay ula dagaalamaan Ciidamadii Ingriiska, Talyaaniga iyo Xabashida, 1908kii askarti ka tirasan ciidankiisii Gaadh-haye ayaa rasaas ku furay markab Ingriis ah oo isku dayey inuu ku soo xidho xeebtooda. 

3 MUHAAJIRIINTA  SEYCHELLES: Mucaaradnimadiisii xukunka shisheeye awgeed waxaa xidhay Ingriiska, waxaana lagu masaafuriyey Seychelles laga bilaabo Noofambar 1919-kii ilaa Maajo 1928kii. 

4)XUKUNKII DIBAD BAXA : Kaddib markii uu ku soo laabtay dalkiisa hooyo wuxuu sii waday saameyntiisa, wuxuuna fure u ahaa horumarka siyaasadeed ee 1940.meeyadii iyo 50meeyadii isaga oo ka qayb galay shir uu Caadan kula yeeshay hoggaamiyeyaasha kale ee Afrika.

5) HOGGAAMIYEYAASHII  XORRIYADA : 

Waxa lagu xusustaa inuu ka mid ahaa hoggaamiyeyaashii fara ku tiriska ahaa ee xilligii dambe sida firfircoon u baadigoobayay madaxbanaanida ummadda Soomaaliyeed. 

NOLOSHA GAARKA AH

Qoyska: Suldaan Maxamuud Cali-Shire wuxuu ahaa wiil uu dhalay Garaad Cali Shire, waxa uu guursaday gabdho degaanka ah muddadii uu ku sugnaa Seychelles oo caruur u dhalay, nololna ku aas-aasay halkaas muddo todoba sano ka badan.

GEERIDA: (Illaahay haw naxariistee) Suldaankau wuxuu geeriyooday Ceerigasbo Sabtambar 22, 1960kii wax yar ka dib markii ay Soomaaliya xorrnimada qaadatay waxaana 23 lagu aasay Dooxada Xubeera ee degmada Badhan oo ahayd xaruntiisa rasmiga ah.

GGGGGDddddddHhhhhGGGGGGG

DOORKII XALINTA KHILAAFAADKA IYO HOGAAMINTA EE SULDAAN MAXAMUUD

Suldaan Maxamuud Cali-Shire waxa uu ahaa taliyihii 25-aad ee Saldanadda Warsangeli oo xukumayey (1897-1960), wuxuuna ahaa shaqsi caan ka ahaa waqooyiga (Somaliland) oo taariikhda ay taqaano iska caabintii gumaystaha iyo doorkii uu ku lahaa maamulida colaadaha geyiga Soomaaliyeed, gaar ahaan gobolka Sanaag. Waxa uu noqday buundada isku xidha maamulka dhaqanka iyo caqabadaha faragelinta shisheeye. 

 

Taariikhda doorkii uu ku lahaa xalinta khilaafaadka iyo hogaaminta ee Suldaan Maxamuud Cali-Shire 

1) XALINTA KHILAAFAADKA IYO MAAMULKA GUDDAHA 

+ Suldaan Maxamuud Cali-Shire oo xaruntiisu tahay magaalada Laasqoray ee Gobolka Sanaag waxa uu maareeyey khilaafyo xagga khayraadka ah, gaar ahaan gacan ku haynta deegaanka Buraan oo muhiim u ahaa xuquuqda biyaha iyo daaqa.

+Wuxuu u dhaqmi jirey gar-qaadka ugu sarreeya gudaha dhulka Warsangeli, wuxuuna maamuli jiray xidhiidhka beelaha deriska ah, isaga oo inta badan shaqaaleysiiyey gole guurti ah, si uu u xaliyo khilaafaadka.

Xisaabaadka taariikhiga ah waxa ay xuseen doorkii uu ku lahaa qeexida xuduudaha u dhexeeya aagga Ingriiska iyo Talyaaniga 1908 , isaga oo yareeyey iska horimaadkii u dhexeeyey danaha gumeystaha iyo xuquuqda daaqa deegaanka. 

3)DOORKII XILIGII DHAQDHAQAAQII DARAAWIISHTA 

Suldaan Maxamuud Cali-Shire waxa uu ahaa xilli-u-joogga hoggaamiyihii Daraawiishta Sayidka Maxamed Cabdulle Xasan. Inkasta oo uu xirir adag oo mararka qaarkood kacsan la lahaa Daraawiishta haddana waxa uu ilaashaday madax_banaanida Saldanaddiisa isagoo iska caabinayey dadaalkii gumaysiga ee Ingriiska. 

4-DHAXAL

Maxamuud Cali-Shire oo ahaa suldaanka guud ee beelaha Harti wuxuu ku xusuusan yahay hoggaamiye degaan oo difaacay dhulkiisa iyo dadkiisa, isaga oo inta badan u isticmaalay qaababka soo jireenka ah ee Soomaalida ee xalinta khilaafaadka si uu u maareeyo ismari_waaga gudaha isagoo islamarkaana diidanaa faragelin shisheeye. 

Waayihii xorrnimada, Suldaanku maadama uu ka badbaaday xilligii masaafurinta Ingriiska wuxuu ahaa shaqsi muhiim u ah u gudubka, iyo ugu dambayntii, xorrnimada Soomaaliya. 

$$$$

Suldaan Maxamuud Cali-Shire waxa inta badan loo arko inuu yahay "Dhaqameed" "Traditionalist " #" isaga oo ku maamulaya xasiloonida gudaha ee dadkiisa isaga oo adeegsanaya xeer dhaqameed, aad uga madaxbanaan siyaasaddiisa arrimaha dibada ee ku wajahan Boqortooyada Ingiriiska. 

Sssssshhh

Suldaan Maxamuud Cali-Shire oo ahaa hoggaamiye dhaqameed iyo taliye ciidan waxa la xusay in khilaafaadkii u dhexeyey isaga iyo odayaasha reerkiisa (iyo qabiilka balaadhan) waxa ugu horeyn dabada ka riixayey mowqifkiisii gumaysi diidka, xulufadiisa Daraawiishta iyo tixgelinta awoodiisa.

Taariikhda burburka iyo nooca colaadda

ISBEDELKA AWOODA (ISKU DHACA HORE)

Suldaan Maxamuud Cali-Shire ayaa awooda Garadnimada kala wareegay aabihii Garaad Cali-Shire,1897kii. Warbixinadu waxay muujinayaan khilaaf ka iman kara xubnaha qoyskiisa (oo lagu eedeyey +40 walaalo/qaraabo ah) kuwaas oo laga yaabo inay ka horyimaadeen bedelkiisa, taas oo keentay inuu si deg deg ah awooda u xoojiyo Maxamuud. 

Hab dhaqanka Saldanadda In 1897kii laga beddelay magaca Garaad oo loo beddelay Suldaan waxa qayb ahaan loogu talo galay in lagu maamulo maamul dhexe oo lagu maareeyo khilaafaadyada gudaha ee guriga Boqortooyada.

Isha ugu weyn ee xiisadu waxay ahayd go'aankii Suldaan Maxamuud Cali-Shire ee ahaa inuu la safto Sayid Maxamed Cabdulle Xasan oo hormuud u ahaa dhaqdhaqaaqa ka soo horjeeday danaha gumeystaha Ingriiska horaantii qarnigii 20aad. Khilaafkaas markii Suldaanku ahaa gumaysi -diidka qaar badan oo ka mid ah odayaasha Warsangeli iyo beelaha ayaa ka digtoonaaday hab-raacii xagjirka ahaa ee Daraawiishta iyo burburka uu u.keenay dhaqaalahooda xoolo dhaqatada.

Talaabooyinka Suldaan oo ay ka mid yihiin markii ciidankiisu ay rasaas ku fureen markab Ingriis ah 1908kii inta badan waxay beesha Warsangeli geliyeen dagaal toos ah oo ay la galaan Ingriiska waxay baqdin ku abuureen odayaashii door biday hab diblamaasiyadeed oo dhexdhexaad ah si looga fogaado ciqaabta maamulka Ingriiska. 

ISKA CAABINTA SAAMAYNTA INGRIISKA 

Diidmada heshiisyada, si ka duwan madaxdii kale ee Soomaaliyeed ee saxeexay heshiiska maxmiyadda hore, Suldaan Maxamuud Cali-Shire ayaa lagu yaqaanay inuu is hortago taas oo keentay in xidhiidh muran ah dhex maro gumaystaha iyo qaar ka mid ah hoggaamiyaasha maxalliga ah oo door biday in layska kaashado sugidda amniga

DEEQSINIMADA 

Suldaan Maxamuud Cali-Shire waxa si weyn loogu aqoonsaday hoggaamintiiisa, geesinimadiisa iyo daryeelka deeqsinimada leh ee uu bulshadiisa u hayo xilligii qallafsanaa ee horaantii qarnigii 20aad ee gumaystaha. Waxa uu caan ku ahaa kaalmaynta iyo maareynta khayraadka dadkiisa oo ku dhaqan gobolada Sanaag iyo Bari isaga oo sumcad xoog leh ku ilaashan jirey dadka kalena wax u tari lahaa xataa mudadii dheereyd ee uu dalka ka maqnaa.

Deeqsino iyo daryeel bulsho. 

intii uu ku jirey xabsi guriga ee Seychelles muddo ka badan todoba sano sababta oo ah iska caabinta uu ka sameeyey gumaysiga Ingriiska, Suldaan Maxamuud Cali-Shire wuxuu muujiyey karti uu wax ku bixin karo isaga oo abuuray nolol cusub gursaday iyo korinta qoys isagoo sidoo kale daryeelay dadkiisa oo dib ugu soo laabtay Somaliland.

Suldaan Maxamuud Cali-Shire waxa uu caan ku ahaa xoolo badan oo uu lahaa,(Geel, adhi, iyo Fardo, iyo waliba hanti kale sida Dukaano iyo Doonyo) waxa uu maamuli jirey si wanaagsan loo daryeelay loona ixtiraami jirey Qasriga uu ku leeyahay Laasqoray oo u ahaan jirey xarun taakulaynta bulshada. 

Deeqsinimadiisa ayaa inta badan lagu soo bandhigay dabeecadiisa si adag u ilaalinaysa isagoo ka hortegaya cashuur culus ama xakamaynta khayraadka dadkiisa isaga oo door bidaya inuu inta badan ku guulaysto ilaalinta madaxbanaanida bulshadiisa. 

wuxuu caan ku ahaa hoggaamiye ka dhiidhiya caqabadaha waagii Gumeysiga isaga oo aan hubsan in dadkiisa la daryeelo danahoodana ilaashadaan heer bulsho.